Opactwo benedyktynek w Staniątkach — najstarszy klasztor mniszek w Polsce

Fundacja Gryfitów i spór o datę

Fundację opactwa wiąże się z Klemensem z Brzeźnicy z możnego rodu Gryfitów i jego żoną Racławą; pierwszą ksienią została ich córka Wisenna. Z datą jest kłopot, który warto znać: jubileusz ośmiuset lat wspólnota obchodziła w 2016 roku, a część opracowań wskazuje rok 1228. Pewny punkt to bulla Innocentego IV z 1253 roku, która potwierdziła przywileje klasztoru.

Siostry powtarzają też starszą legendę — że w 997 roku zatrzymał się tu, w drodze z Krakowa do Prus, święty Wojciech, i od jego słów miała wziąć się nazwa wsi. To opowieść, nie dokument, ale patrocinium opactwa rzeczywiście należy do niego. Niezależnie od dat jedno się nie zmienia: to najstarszy w Polsce klasztor mniszek benedyktynek, działający w jednym miejscu przez osiem wieków.

Najstarszy kościół halowy w kraju

Prezbiterium kościoła konsekrowano w 1238 roku, a trzyprzęsłowy korpus halowy dostawiono w drugiej połowie XIII wieku. Hala — czyli nawy równej wysokości, bez okien w górnej części nawy głównej — była wtedy w Polsce rozwiązaniem nowym; staniątecki jest najstarszym zachowanym w kraju. Znamy nawet nazwiska wykonawców, co dla XIII wieku jest rzadkością: budowę prowadzili Wierzbięta i Jaśko.

Wnętrze zbarokizowano w XVII wieku, a w latach 1734–1739 pokryto je późnobarokowymi polichromiami przypisywanymi Andrzejowi Radwańskiemu. Z dawnego wyposażenia uwagę przyciągają obraz Matki Bożej Bolesnej z XVI wieku i monstrancja z 1534 roku. W północnej ścianie kościoła wciąż tkwią pociski z listopada 1914 roku — pamiątka walk pierwszej wojny światowej, których front przeszedł tuż obok.

Pożar, potop, odbudowa

W 1530 roku pożar zniszczył większość pierwotnych zabudowań i całą bibliotekę — dlatego najstarsze księgi w zbiorach to w większości nabytki późniejsze, a nie pozostałości pierwszego wieku opactwa. Odbudowę przeprowadzono w latach 1619–1649 za ksieni Anny Cecylii Trzcińskiej; z tego czasu pochodzi układ klasztornych skrzydeł wokół wirydarza.

Potem przyszły zniszczenia potopu szwedzkiego i wojny północnej. Klasztor odbudowywał się po kolei z każdej z tych katastrof, nigdy nie przerywając życia wspólnoty — i to chyba najbardziej odróżnia Staniątki od wielu polskich opactw, które po kasatach lub wojnach opustoszały na pokolenia.

Szkoła, która uratowała klasztor

Po pierwszym rozbiorze Staniątki znalazły się pod władzą Austrii, która kasowała klasztory bez funkcji publicznej. Mniszki otworzyły więc w 1784 roku szkołę dla dziewcząt — i to ją uchroniło od likwidacji. Kolejne klasy dochodziły w latach 1870, 1875 i 1884; w 1923 roku powstało pięcioletnie gimnazjum, które w 1926 roku dostało prawa państwowe i imię świętej Scholastyki. W roku szkolnym 1928/29 uczyło się tu 142 uczennice.

Naukę przerwała okupacja: od 1940 roku prowadzono tajne nauczanie, a regularne zajęcia wróciły 10 lutego 1945 roku. W 1953 roku władze zamknęły szkołę, a w latach 1954–1956 siostry wysiedlono do Alwerni. Wróciły, ale bez szkoły, która przez blisko dwieście lat była głównym punktem styku opactwa ze światem.

Co można zobaczyć

• Kościół opacki — gotycka hala z barokowym wystrojem, polichromiami i prospektem organowym
• Muzeum klasztorne — wśród eksponatów figury woskowe z początku XIX wieku i monstrancja z 1534 roku
• Archiwum i biblioteka — dokumenty, rękopisy (także muzyczne) i starodruki, z bullami papieskimi z XIII wieku; większość zbioru nie jest jeszcze opracowana
• Zabudowania klasztorne — skrzydła wokół wirydarza, dzwonnica i dawny budynek szkolny, objęte ochroną razem z kościołem
• Otoczenie — ogród, cmentarz i stawy, w których siostry hodują karpie

Jak dotrzeć

• Samochodem — około dwudziestu dwóch kilometrów na wschód od Krakowa i pięciu od Niepołomic, na skraju Puszczy Niepołomickiej
• Koleją — przystanek Staniątki na linii nr 91; od peronu do opactwa idzie się kilka minut
• Autobusem — kursy podmiejskie z Krakowa i z Niepołomic
• Rowerem — drogi przez Puszczę Niepołomicką łączą opactwo z Niepołomicami i doliną Wisły

Dobre rady

To wciąż czynny klasztor kontemplacyjny, a nie obiekt muzealny: część zabudowań objęta jest klauzurą i pozostaje niedostępna, zwiedzanie odbywa się z siostrą i bywa uzależnione od godzin modlitw. Najlepiej umówić się wcześniej i przyjechać z zapasem czasu zamiast wpadać między dwa pociągi.

Kościół jest chłodny przez większość roku, więc nawet latem przyda się dodatkowa warstwa ubrania; polichromie oglądają się najlepiej w słoneczny dzień, bo wnętrze halowe nie ma okien górnych i w pochmurne popołudnie szybko ciemnieje.

Opactwo dobrze łączy się z Niepołomicami — zamkiem królewskim i puszczą — w jednodniową wycieczkę z Krakowa. Status pomnika historii („Staniątki — opactwo św. Wojciecha Mniszek Benedyktynek”) wspólnota dostała w 2020 roku; ochrona obejmuje kościół, klasztor, dzwonnicę i dawną szkołę.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Staniątki, gmina Niepołomice, powiat wielicki — około 22 km na wschód od Krakowa

Fundacja

początek XIII wieku, z rodu Gryfitów; przywileje potwierdzone bullą Innocentego IV w 1253 roku

Kościół

prezbiterium konsekrowane w 1238 roku, korpus halowy z drugiej połowy XIII wieku — najstarszy halowy w Polsce

Polichromie

1734–1739, przypisywane Andrzejowi Radwańskiemu

Co obejmuje pomnik historii

kościół opacki, klasztor, dzwonnica i dawny budynek szkolny

Status ochrony

rejestr zabytków nr A-8 z 4 kwietnia 1968 roku; pomnik historii od 2020 roku

Wspólnota

mniszki benedyktynki; część klasztoru objęta klauzurą

Czas zwiedzania

godzina na kościół, do dwóch razem z muzeum

Aktualne godziny i bilety

zwiedzanie trzeba umówić; informacje podaje strona opactwa w Staniątkach

Kiedy najlepiej