Fabryka Izraela Poznańskiego w Łodzi — miasto w mieście przy Ogrodowej

Od kramu z tkaninami do trzydziestu hektarów

Izrael Poznański zaczynał od handlu tkaninami i niewielkiej manufaktury. Przełomem był zakup gruntu w 1871 roku — po zachodniej stronie Nowego Miasta, wzdłuż ulicy Ogrodowej, czyli wtedy jeszcze na obrzeżach Łodzi. Budowę prowadzono przez dwadzieścia lat, od 1872 do 1892 roku, według projektów Hilarego Majewskiego, najbardziej zapracowanego łódzkiego architekta tej epoki.

Pod koniec wieku zespół zajmował blisko trzydzieści hektarów. Nie było to jedno wielkie hale i komin, lecz całe miasteczko przemysłowe: przędzalnia, tkalnie, bielnik, farbiarnia, drukarnia tkanin, apretura i wykończalnia, a obok odlewnia, gazownia, parowozownia, remiza straży ogniowej, magazyny, kantor i bocznica kolejowa. Produkcja była nastawiona na rynek rosyjski, do którego Łódź miała wtedy wolny dostęp.

Po przeciwnej stronie Ogrodowej stanęło osiedle robotniczych domów, które łodzianie nazywali famułami, a niedaleko fabrykant wzniósł szpital i kościół. Rezydencja właściciela — pałac przy Ogrodowej 15, dziś siedziba Muzeum Miasta Łodzi — zamykała ten układ z jednej strony. Taka kombinacja produkcji, mieszkań i instytucji pod jednym zarządem była w XIX-wiecznej Łodzi regułą, ale u Poznańskiego osiągnęła największą skalę.

Przędzalnia i brama z zegarem

Najbardziej rozpoznawalny budynek zespołu to przędzalnia z lat 1877–1878: pięciokondygnacyjny blok z nieotynkowanej czerwonej cegły, ustawiony frontem do Ogrodowej, z rytmem wysokich okien, który do dziś robi wrażenie surowej, przemysłowej dyscypliny. Po rewitalizacji wnętrza przystosowano do funkcji hotelowych i konferencyjnych, ale elewacje pozostały.

Drugi punkt, po którym rozpoznaje się fabrykę, to brama główna z lat 1878–1880, zwieńczona zegarem. Została zrekonstruowana i nadal służy jako jedno z wejść na teren. Oryginalne fragmenty wrót, drugi z fabrycznych zegarów i cegły z sygnaturami producentów trafiły do Muzeum Fabryki, które działa w jednej z dawnych tkalni.

Właśnie przędzalnia i brama zostały w 2015 roku objęte statusem pomnika historii. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku ustanowiło pomnik historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”, a jednym z jego pięciu elementów składowych jest część zespołu fabryczno-rezydencjonalnego Izraela Poznańskiego. Wcześniej, w latach 1971 i 1993, zespół wpisano do rejestru zabytków.

Wojna, Poltex i koniec produkcji

We wrześniu 1939 roku Niemcy przejęli zakład; w 1942 akcjonariuszy wywłaszczono, a fabryka trafiła w ręce niemieckich przedsiębiorców i obok tkanin produkowała elementy samolotów. 19 stycznia 1945 roku przeszła na własność Skarbu Państwa.

W Polsce Ludowej zakład pracował pod kolejnymi nazwami, najdłużej jako „Poltex”, i pozostał jednym z największych pracodawców Łodzi. W 1971 roku wybuchł tu strajk włókniarek — jedno z ważniejszych wystąpień pracowniczych tej dekady. Lata 1991–1998 to już likwidacja, ugoda bankowa i prywatyzacja; produkcji bawełnianej w tej skali Łódź nie odbudowała.

Teren stał pusty kilka lat. Współczesne, bezwartościowe zabudowania usuwano od 1999 do 2002 roku, prace nad nowym przeznaczeniem zaczęły się w 2003, a kompleks pod nazwą Manufaktura otwarto 17 maja 2006 roku. Koncepcję przygotowała pracownia Virgile & Stone z Londynu we współpracy z biurem Sud Architectes z Lyonu.

Co dziś mieści się w halach

Zrewitalizowany teren liczy około dwudziestu siedmiu hektarów, z czego blisko dziewięć zajmują odnowione budynki dawnej fabryki. Pośrodku rozciąga się rynek o powierzchni ponad trzech hektarów, z fontanną o długości trzystu metrów, latem z plażą, zimą z lodowiskiem — placem dla miasta, jakiego Łódź wcześniej w tym miejscu nie miała.

Z instytucji kultury najważniejsze jest ms2, oddział Muzeum Sztuki w Łodzi otwarty w 2008 roku w dawnej tkalni; pokazuje sztukę XX i XXI wieku ze zbiorów jednego z najstarszych muzeów sztuki nowoczesnej w Europie. Obok działa Muzeum Fabryki, które opowiada o samym zakładzie i o pracy przy krosnach, oraz centrum nauki Experymentarium.

Dla zwiedzającego najciekawszy jest kontrast: zachowane elewacje i wnętrza hal zestawione z nowymi, szklanymi dobudówkami. Kto chce zrozumieć skalę przedsięwzięcia Poznańskiego, powinien połączyć spacer po terenie fabryki z pałacem przy Ogrodowej i cmentarzem żydowskim przy Brackiej, gdzie stoi mauzoleum rodziny — największy nagrobek żydowski w Europie.

Jak dotrzeć

• Pieszo — od placu Wolności, czyli północnego końca Piotrkowskiej, idzie się tu kwadrans ulicą Legionów albo Ogrodową; to najlepszy sposób, bo mija się po drodze pałac Poznańskiego.
• Pociągiem — od podziemnego dworca Łódź Fabryczna około dwóch kilometrów na zachód; od Łodzi Kaliskiej podobnie, tylko z drugiej strony.
• Komunikacją miejską — tramwaje i autobusy zatrzymują się przy Ogrodowej i Zachodniej, kilka minut pieszo od bram.
• Samochodem — teren leży przy trasie Zachodnia–Legionów, w ścisłym centrum; parkingi są pod kompleksem, ale w weekendy bywają zapełnione.

Dobre rady

Sama fabryka jest ogromna i łatwo tu stracić orientację, więc warto zacząć od rynku i od bramy z zegarem, a dopiero potem wchodzić w boczne przejścia między halami — to tam widać oryginalne mury, żeliwne słupy i ślady bocznic.

Na przejście terenu z uwagą wystarczy godzina, z Muzeum Fabryki i ms2 trzeba liczyć pół dnia. Teren jest ogólnodostępny i płaski, więc nadaje się na spacer z wózkiem. Muzea mają własne dni zamknięcia i zasady wstępu — sprawdź je przed wizytą na stronach instytucji.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

ulica Ogrodowa w Łodzi, województwo łódzkie — na zachód od placu Wolności i północnego końca Piotrkowskiej

Lata budowy

1872–1892 według projektów Hilarego Majewskiego; przędzalnia 1877–1878, brama główna 1878–1880

Powierzchnia

blisko 30 hektarów w czasach fabryki; około 27 hektarów całego zrewitalizowanego kompleksu, w tym mniej więcej 9 hektarów zabytkowej zabudowy

Co obejmował zespół

przędzalnia, tkalnie, bielnik, farbiarnia, drukarnia tkanin, wykończalnia, odlewnia, gazownia, parowozownia, remiza, magazyny, kantor, bocznica kolejowa, osiedle famuł oraz pałac właściciela

Status ochrony

rejestr zabytków od 20 stycznia 1971 roku i wpisy z 1993 roku; część pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”, rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku

Co jest w środku

Muzeum Sztuki ms2 w dawnej tkalni, Muzeum Fabryki, centrum nauki Experymentarium, rynek z fontanną

Czas zwiedzania

godzina na sam teren, pół dnia z muzeami

Aktualne godziny i bilety

strona Muzeum Sztuki w Łodzi, które prowadzi ms2 na terenie dawnej fabryki

Kiedy najlepiej