Muszyna — szczawy, zamek i dawne państwo biskupie nad Popradem

Państwo, które miało własne wojsko

Muszyna pojawia się w źródłach w 1209 roku, i to w sprawie pieniędzy: węgierski król Andrzej II pozwolił wtedy proboszczowi Adolfowi z kapituły spiskiej pobierać myto na Popradzie w okolicy Muszyny. W 1288 roku Wysz, scholastyk kapituły krakowskiej, zapisał osadę biskupom krakowskim. Prawa miejskie na prawie magdeburskim nadał miastu Kazimierz Wielki w 1356 roku.

Potem przyszedł spór. Po konflikcie z biskupem Janem Muskatą Władysław Łokietek odebrał te dobra Kościołowi i przez kilkadziesiąt lat były królewskie. 30 lipca 1391 roku Władysław Jagiełło zwrócił biskupstwu krakowskiemu klucz muszyński — dwa miasta i trzydzieści pięć wsi.

Z tego wyrosła rzecz rzadka w dawnej Polsce: państwo muszyńskie, czyli biskupie władztwo z własną administracją, własnymi sądami i własną piechotą, którą nazywano harnikami. Rządzili nim starostowie, a najbardziej znanym z nich był Stanisław Kempiński. Układ ten przetrwał do 1781 roku, kiedy dobra przeszły na skarb austriacki; Galicja trzymała tę okolicę do 1918 roku.

Osobna warstwa to Łemkowie. Od XV wieku na te stoki napływali Wołosi i Rusini z Zakarpacia i z terenów rumuńskich, osiedlani w ramach kolonizacji wołoskiej. Prawosławni, a później grekokatoliccy mieszkańcy zostawili po sobie drewniane cerkwie w okolicznych wsiach — dziś najwyraźniejszy ślad tej historii w krajobrazie.

Zamek, który wrócił

Nad miastem, na Górze Baszta (527 m), stoją mury zamku, który pilnował granicy polsko-węgierskiej i szlaku handlowego doliną Popradu. Datowanie jest sporne: tradycja mówi o fundacji królewskiej z 1301 roku, inne ustalenia wskazują na schyłek XV albo początek XVI wieku, już po zniszczeniu starszej warowni w 1474 roku podczas najazdu wojsk Macieja Korwina. Przez stulecia zamek był siedzibą starostów państwa muszyńskiego.

Obronną rolę pełnił jeszcze w XVII wieku. Opuszczony w drugiej połowie XVIII wieku, popadł w ruinę; według części źródeł wieża dotrwała do 1908 roku. Jak wyglądał przedtem, wiemy między innymi z dziewiętnastowiecznych rysunków Macieja Bogusza Stęczyńskiego i Napoleona Ordy. Do rejestru zabytków wpisano go 30 stycznia 1980 roku.

Od grudnia 2020 do października 2023 roku gmina odbudowała obiekt ze środków unijnych. Wieżę podniesiono do czternastu metrów, na jej dachu urządzono przeszkloną platformę widokową, a w środku salę wystawową i kawiarnię. To zmieniło sposób zwiedzania Muszyny: wejście na Baszta jest teraz naturalnym zwieńczeniem spaceru po mieście, a nie wyprawą do kamieni w krzakach.

Woda w całym mieście

Muszyna leży w sercu obszaru, który bywa nazywany Popradzkim Zagłębiem Balneologicznym — największym w Polsce rejonem ujmowania naturalnych wód mineralnych. W granicach Popradzkiego Parku Krajobrazowego skupia się około dwudziestu procent krajowych zasobów wód mineralnych, co w praktyce oznacza, że w tej dolinie trudno wykopać studnię, żeby nie trafić na coś nasyconego dwutlenkiem węgla.

Status miejscowości uzdrowiskowej Muszyna uzyskała w okolicach 1930 roku — zasługa ówczesnego burmistrza Antoniego Jurczaka i doktora Seweryna Mściwujewskiego; w tym samym roku miasto weszło do stowarzyszenia polskich miast zdrojowych. Wodę ze źródła „Antoni” na Zapopradziu czerpano od 1929 roku, a dwa pierwsze odwierty wykonano w 1932. Drugie ze źródeł nosi imię „Wanda”, po żonie doktora Mściwujewskiego.

Dla przyjezdnego najważniejsze jest to, że woda jest tu publicznie dostępna, i to w wielu punktach: pijalnie działają między innymi przy źródłach Anna, Antoni, Grunwald, Józef i Wapienne, a jedna mieści się w budynku ratusza. W składzie wymienia się magnez, wapń, sód, potas, żelazo, selen i lit. Zatwierdzone kierunki lecznicze to choroby układu oddechowego i układu pokarmowego.

Zapopradzie i stare miasto

Miasto rozkłada się po dwóch stronach rzeki: zabudowa historyczna na prawym brzegu, a na lewym, w zakolu Popradu, dzielnica Zapopradzie z Parkiem Zdrojowym, ogrodami i wieżą widokową. To część najbardziej „uzdrowiskowa”, przeznaczona do spacerowania bez celu.

W starej części miasta najcenniejszy jest barokowy kościół obronny świętego Józefa z XVII wieku, przechowujący gotyckie rzeźby. Na rynku stoją dwie kaplice — świętego Jana Nepomucena i świętego Floriana — datowane na okres od końca XVII do XIX wieku, a przy ulicy Kościelnej zachowały się mieszczańskie domy z XIX i XX wieku. Jest też cmentarz żydowski, ślad przedwojennej społeczności.

Muzeum Regionalne PTTK mieści się w zespole dworu starostów z XVIII i XIX wieku, razem z dziewiętnastowiecznym zajazdem — czyli dokładnie w budynkach, z których dawniej rządzono państwem muszyńskim. Z ratusza rozlega się kilka razy na dobę hejnał muszyński.

Muszyna ma też ciekawostkę, której nie powstydziłoby się większe miasto: przez piętnaście lat, od 2003 do 2018 roku, była najmniejszą miejscowością w Polsce z zespołem w ekstraklasie siatkarek.

Popradzki Park Krajobrazowy

Park utworzono 11 września 1987 roku i jest jednym z największych w Polsce: 534,19 kilometra kwadratowego powierzchni plus około 250,63 kilometra kwadratowego otuliny. Obejmuje wyższe partie Pasma Radziejowej i Pasma Jaworzyny, przełom Popradu między nimi oraz część Gór Czerchowskich — od Krynicy i Tylicza na wschodzie do Łącka i Krościenka na zachodzie. Najwyższy szczyt to Radziejowa (1262 m).

Liczby mówią tu więcej niż przymiotniki: około tysiąca gatunków roślin kwiatowych, czyli blisko połowa flory Polski, około pięciuset gatunków porostów, dwieście sześćdziesiąt mchów, około czterystu grzybów, sto sześćdziesiąt gatunków ptaków i sześćdziesiąt kilka gatunków motyli. Lasy zajmują około osiemdziesięciu procent powierzchni. Żyją tu wilki, rysie i jelenie, zachodzą niedźwiedzie, a w dolinach Dunajca i Popradu bobry oraz wydry.

W parku leży trzynaście rezerwatów, w otulinie kolejne cztery — wśród nich Okopy Konfederackie i Las Lipowy Obrożyska — oraz około stu trzydziestu pomników przyrody. Do rzeczy osobliwych należą mofeta na granicy Jastrzębika i Złockiego, największa i najwydajniejsza w Polsce, Diabelski Kamień pod Jaworzyną Krynicką, jaskinia Bania w masywie Radziejowej oraz pierwiosnek omączony, mający na tym masywie swoje jedyne krajowe stanowisko.

Jak dotrzeć

• Koleją — linia z Tarnowa do Leluchowa, otwarta w 1876 roku; Muszyna jest węzłem, z odgałęzieniem do Krynicy-Zdroju i z połączeniami w stronę Nowego Sącza oraz na południe, ku Słowacji.
• Samochodem — doliną Popradu od strony Nowego Sącza albo przez Krynicę-Zdrój, od której Muszynę dzieli około jedenastu kilometrów.
• Ze Słowacji — granica przebiega około pięciu kilometrów od miasta, więc Muszyna jest naturalnym punktem wejścia w polską część doliny Popradu.
• Po okolicy — do drewnianych cerkwi w sąsiednich wsiach i do mofety między Jastrzębikiem a Złockiem najlepiej wybrać się rowerem albo pieszo; samochodem traci się połowę tej doliny.

Dobre rady

Muszyna jest mała — nieco ponad cztery tysiące czterystu mieszkańców na około dwudziestu czterech kilometrach kwadratowych — i właśnie dlatego dobrze się tu chodzi pieszo. Sensowny plan na jeden dzień: pijalnie i rynek, potem Zapopradzie, a na koniec podejście na zamek, bo z platformy widokowej cała ta geografia staje się wreszcie zrozumiała.

Warto traktować Muszynę razem z Krynicą-Zdrojem, a nie jako jej mniejszą wersję. Krynica jest zdrojem na pokaz, z deptakiem i architekturą; Muszyna jest cichsza, bardziej rozproszona i bliższa granicy, a jej atutem jest woda dostępna za darmo w wielu miejscach naraz. Dostępność obiektów i zabiegów zmienia się w ciągu roku, więc szczegóły lepiej sprawdzić u źródła.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

zakole Popradu w Beskidzie Sądeckim, województwo małopolskie, powiat nowosądecki; około 450 metrów n.p.m., około 5 km od granicy ze Słowacją

Co to jest

miejscowość uzdrowiskowa ze statusem sięgającym około 1930 roku; prawa miejskie od 1356 roku

Surowce lecznicze

wody mineralne z licznych ujęć, z magnezem, wapniem, sodem, potasem, żelazem, selenem i litem

Główne kierunki lecznicze

choroby układu oddechowego i układu pokarmowego

Pijalnie

ogólnodostępne punkty przy źródłach Anna, Antoni, Grunwald, Józef i Wapienne oraz pijalnia w budynku ratusza

Zamek na Górze Baszta

527 metrów n.p.m.; odbudowany od grudnia 2020 do października 2023 roku, wieża podniesiona do 14 metrów, na dachu przeszklona platforma widokowa

Wokół miasta

Popradzki Park Krajobrazowy z 1987 roku (534,19 km²), drewniane cerkwie okolicznych wsi, mofeta między Jastrzębikiem a Złockiem

Aktualne godziny i bilety

oficjalny serwis miasta i gminy Muszyna

Kiedy najlepiej