Drewniane kościoły południowej Małopolski na liście UNESCO

Jeden wpis, sześć wsi

Wpis z 2003 roku nie dotyczy pojedynczej budowli, lecz zespołu sześciu kościołów, które łączy technika, wiek i sposób, w jaki wrosły w wiejski krajobraz. Są to świątynie w Binarowej, Bliznem, Dębnie Podhalańskim, Haczowie, Lipnicy Murowanej i Sękowej. Cztery leżą w województwie małopolskim, dwa — Blizne i Haczów — w podkarpackim, choć nazwa wpisu odwołuje się do historycznej Małopolski, nie do dzisiejszych granic administracyjnych.

To druga po norweskich kościołach słupowych grupa tak starych drewnianych świątyń w Europie. Żadna z nich nie jest muzeum: we wszystkich wciąż odprawia się msze, a część stoi na czynnych cmentarzach parafialnych. Właśnie ta ciągłość — te same budynki, te same wsie, ta sama funkcja przez pięćset lat — zaważyła na decyzji komitetu.

Konstrukcja zrębowa, czyli jak to się trzyma

Wszystkie sześć zbudowano w konstrukcji zrębowej: z poziomo układanych bali łączonych w narożnikach na zamki, bez gwoździ w ścianach. To technika znana w Europie Środkowej i Północnej od średniowiecza, tyle że tutaj zastosowano ją do budowli o gotyckiej dyspozycji — z wydzielonym prezbiterium, wysokim dachem i stromą więźbą. Cieśle musieli rozwiązać w drewnie problemy, które gdzie indziej rozwiązywano w kamieniu.

Charakterystycznym elementem są soboty — niskie podcienia biegnące wokół ścian, wsparte na słupach. Chroniły zrąb przed deszczem, a przy okazji dawały schronienie wiernym, którzy przyjeżdżali na niedzielne nabożeństwo z dalszych przysiółków już w sobotę. Dachy kryto gontem, a wnętrza wyłożono deskami, na których malowano — i to właśnie polichromie są dziś największym skarbem tych kościołów.

Cała szóstka po kolei

• Haczów — kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, datowany na 1388 rok; uchodzi za najstarszą zachowaną drewnianą świątynię gotycką w Europie.
• Dębno Podhalańskie — kościół św. Michała Archanioła z XV wieku, z polichromią patronową z przełomu XV i XVI stulecia, jedną z najstarszych zachowanych w Polsce.
• Binarowa — kościół św. Michała Archanioła z około 1500 roku, z malowidłami nakładanymi warstwami przez kolejne stulecia.
• Sękowa — kościół świętych Filipa i Jakuba z 1520 roku, rozpoznawalny po wyjątkowo szerokich sobotach i sylwecie, którą malowali uczniowie krakowskiej Akademii.
• Lipnica Murowana — kościół św. Leonarda z XV wieku, stojący na cmentarzu nad potokiem, na uboczu wsi.
• Blizne — kościół Wszystkich Świętych z XVI wieku, zachowany wraz z całym otoczeniem plebanii i zabudowań gospodarczych.

Jak to zwiedzać

Sześć kościołów rozrzuconych na przestrzeni ponad stu pięćdziesięciu kilometrów nie da się obejrzeć jednego dnia i nie ma po co próbować. Najrozsądniej podzielić je na pary geograficzne: Sękowa z Binarową w okolicach Gorlic, Haczów z Bliznem koło Brzozowa, a Dębno i Lipnica Murowana jako osobne przystanki — pierwsze przy trasie na Podhale, drugie w drodze z Krakowa w stronę Bochni.

• Samochodem — jedyny praktyczny sposób na więcej niż jeden obiekt; wszystkie leżą przy drogach lokalnych, z parkingiem przy kościele lub w pobliżu.
• Szlakiem Architektury Drewnianej — kościoły są jego najgłośniejszymi punktami, a po drodze mija się kilkadziesiąt mniej znanych.
• Z Krynicy-Zdroju — najbliżej jest do Sękowej i Binarowej, obie po drodze przez Gorlice.

Dobre rady

Kościoły bywają zamknięte poza godzinami nabożeństw, zwłaszcza te stojące na uboczu. W sezonie przy części z nich dyżurują przewodnicy, poza sezonem klucz trzyma najczęściej parafia albo sąsiad — warto się umówić wcześniej, zamiast liczyć na szczęście. W środku nie wolno używać lampy błyskowej: polichromie są wrażliwe na światło.

Wnętrza są ciemne i to nie jest wada, tylko warunek zachowania malowideł. Najlepiej wchodzić w słoneczny dzień w godzinach okołopołudniowych, dać oczom minutę i dopiero wtedy patrzeć na strop. Do Dębna i Lipnicy dochodzi jeszcze jeden argument: obie wsie same w sobie są ładne i zatrzymanie się na dłużej nie jest stratą czasu.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Binarowa, Dębno Podhalańskie, Lipnica Murowana i Sękowa w województwie małopolskim; Blizne i Haczów w podkarpackim

Liczba obiektów

sześć kościołów objętych jednym wpisem

Na liście UNESCO od

2003 roku

Najstarszy

Haczów, datowany na 1388 rok

Konstrukcja

zrębowa, z bali układanych poziomo; dachy gontowe

Czas zwiedzania

około pół godziny na kościół; sensowny plan to dwa lub trzy obiekty dziennie

Uwaga

czynne kościoły parafialne, w części dostęp po wcześniejszym uzgodnieniu

Aktualne godziny i bilety

Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce

Kiedy najlepiej