Bieszczadzki Park Narodowy — kraina połonin i pustych dolin

Park, który zajął prawie całe pasmo

Park powstał w 1973 roku i od tego czasu kilkakrotnie się powiększał. Dzisiejsze 292 km² czynią go największym parkiem narodowym w polskich górach — ma większą powierzchnię niż tatrzański, choć jego szczyty są o tysiąc metrów niższe. Najwyższy punkt, Tarnica, mierzy 1346 m n.p.m.; w granicach parku leżą też Krzemień i Halicz, oba nieco ponad 1330 m.

Najbardziej wyróżnia go jednak sposób ochrony. Prawie 70 procent powierzchni objęto ochroną ścisłą, czyli najwięcej spośród wszystkich polskich parków narodowych, a sieć szlaków jest w tym kontekście zaskakująco skromna: duża część terenu po prostu nie jest dostępna. Lasy, w większości bukowe i bukowo-jodłowe, zajmują około czterech piątych parku.

Towarzyszy temu rzecz, której w Europie Środkowej prawie się nie spotyka: pustka. Gęstość zaludnienia w granicach parku i w jego otoczeniu spada poniżej jednego mieszkańca na kilometr kwadratowy. Doliny, które przed drugą wojną światową były zamieszkane, dziś zarosły lasem, a między kolejnymi osadami idzie się godzinami.

Połoniny — piętro, którego nie ma nigdzie indziej

Grzbiety Bieszczadów powyżej około 1150–1250 m są bezleśne, ale nie pokrywa ich ani kosodrzewina, ani wysokogórska murawa znana z Tatr. Rośnie na nich trawiasta roślinność wschodniokarpacka, którą nazywa się tu połoniną. W granicach parku takie bezleśne grzbiety zajmują około 1800 hektarów — to one dają Bieszczadom ich rozpoznawalny, obły profil.

Brak piętra kosodrzewiny jest cechą całych Karpat Wschodnich i sprawia, że przejście z lasu na otwarty grzbiet jest tu wyjątkowo gwałtowne: jeszcze kilka minut wśród buków, a potem nagle widok na kilkadziesiąt kilometrów w każdą stronę. Najbardziej znane połoniny — Caryńska, która sięga 1297 m, oraz Wetlińska — leżą po północnej stronie parku.

Flora parku liczy około 780 gatunków roślin naczyniowych, a do tego mniej oczywiste bogactwo: blisko 250 gatunków mchów i około 500 gatunków porostów. Ta ostatnia liczba mówi o jakości powietrza więcej niż jakikolwiek pomiar.

Pełny zestaw karpackich drapieżników

• Ryś — gatunek herbowy parku, obecny w logo; widzi go garstka szczęśliwców na tysiące odwiedzających.
• Niedźwiedź brunatny i wilk — Bieszczady są jedną z niewielu części Polski, gdzie oba gatunki żyją w stabilnych populacjach.
• Żubr — reintrodukowany w latach sześćdziesiątych z kilkudziesięciu zwierząt; dziś bieszczadzkie stado jest jednym z największych wolnych stad w kraju.
• Wąż Eskulapa — największa polska populacja tego nieszkodliwego, blisko dwumetrowego gada żyje w dolinie Sanu.
• Bóbr i wydra — gęsto zasiedlają potoki i same rzeki, zostawiając po sobie dobrze widoczne tamy.
• Ptaki — około 140 gatunków, wśród nich orzeł przedni, puszczyk uralski i dzięcioł białogrzbiety.

Dwa wpisy, które warto znać

Od 1992 roku park jest częścią Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie” — obszaru UNESCO rozłożonego na trzy państwa: Polskę, Słowację i Ukrainę. To jedna z niewielu w Europie formacji ochronnych spinających granicę trzech krajów.

W 2021 roku fragmenty bieszczadzkiej puszczy bukowej — około jedenastu procent powierzchni parku — weszły na Listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część wielkiego, rozproszonego po całej Europie wpisu „Pradawne i pierwotne lasy bukowe”. Chronione są tam drzewostany, w których od ponad stu lat nie prowadzono gospodarki leśnej.

Trzecia wyróżniająca cecha nie ma wpisu, ale ma własną nazwę. W 2013 roku powstał Park Gwiezdnego Nieba „Bieszczady”, obejmujący park narodowy oraz dwa sąsiednie parki krajobrazowe — ponad 113 tysięcy hektarów obszaru niemal wolnego od sztucznego światła. Razem ze słowackim i ukraińskim odpowiednikiem tworzy pierwszy na świecie potrójny park ciemnego nieba.

Jak dotrzeć

• Samochodem — główną osią jest obwodnica bieszczadzka, droga prowadząca przez Ustrzyki Górne, Wetlinę i Cisną; to z niej odchodzą niemal wszystkie szlaki.
• Pociągiem — najbliższe stacje to Zagórz i Sanok; dalej trzeba przesiąść się na autobus lub bus.
• Autobusem — do Ustrzyk Górnych i Wetliny dojeżdżają połączenia z Sanoka i Rzeszowa, w sezonie częstsze.
• Główne wejścia — Ustrzyki Górne, Wołosate (najkrótsze podejście pod Tarnicę) i Wetlina od strony połonin.
• Zaplecze edukacyjne — Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny z muzeum przyrodniczym działa w Ustrzykach Dolnych, przed wjazdem w góry.

Dobre rady

Połoniny są piękne i całkowicie odsłonięte — nie ma na nich ani drzewa, ani schronienia. Wiatr potrafi tam być silniejszy niż w Tatrach, a burza zastaje człowieka na otwartym grzbiecie, więc warto ruszać wcześnie i mieć zapas czasu. Latem na połoninach brakuje wody, trzeba ją nieść ze sobą od samego dołu.

Z dużymi zwierzętami obowiązuje prosta zasada: nie podchodzimy, nie dokarmiamy, nie zostawiamy jedzenia na biwaku. Spotkanie z żubrem na szlaku zdarza się częściej niż z niedźwiedziem i jest równie poważne — żubry wyglądają spokojnie, ale nie znoszą bliskości. Poza znakowanymi szlakami nie wolno chodzić, bo niemal cała reszta parku to obszar ochrony ścisłej.

Jeśli przyjeżdżasz dla nieba, planuj nocleg daleko od oświetlonych miejscowości i wybierz okolice nowiu. Do obserwacji wystarczą oczy i kwadrans na przywyknięcie do ciemności, a Droga Mleczna jest tu widoczna gołym okiem przez większą część roku.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Bieszczady Wysokie, województwo podkarpackie; główne wejścia w Ustrzykach Górnych, Wołosatem i Wetlinie

Powierzchnia

około 292 km² — największy park narodowy w polskich górach

Najwyższy szczyt

Tarnica, 1346 m n.p.m.

Ochrona ścisła

prawie 70 procent powierzchni, najwięcej w Polsce

Status

rezerwat biosfery UNESCO „Karpaty Wschodnie” od 1992 roku; lasy bukowe na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od 2021 roku

Ciemne niebo

Park Gwiezdnego Nieba „Bieszczady” od 2013 roku

Czas zwiedzania

dzień na jedną połoninę, trzy do pięciu dni na przejście pasma

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parku

Kiedy najlepiej