Historyczne centrum Wrocławia — Stare Miasto, Nowe Miasto i wyspy

Co obejmuje wpis z 1994 roku

Pojęcie „pomnik historii” pojawiło się w polskim prawie dopiero w 1990 roku, a pierwsze wpisy podpisano cztery lata później. Wrocław znalazł się w tej pierwszej grupie: 8 września 1994 roku za pomnik historii uznano „zespół historycznego centrum” miasta.

Granica nie biegnie wokół pojedynczych budowli. Objęto nią Stare Miasto, dawne Nowe Miasto i wyspy na Odrze, a linię poprowadzono mostem Uniwersyteckim, ulicą Drobnera, przez plac Bema, ulicami Sienkiewicza i Wyszyńskiego, mostem Pokoju, aleją Słowackiego, ulicami Krasińskiego, Traugutta i Podwale, a potem południowym brzegiem Odry z powrotem do mostu Uniwersyteckiego.

Taki zakres ma praktyczne znaczenie dla zwiedzającego: chroniony jest przede wszystkim układ — przebieg ulic, wielkość działek, linia zasypanych fortyfikacji, rozkład wysp i przepraw. Dlatego błądzenie bez planu nie jest tu stratą czasu. Sam rysunek miasta jest zabytkiem, a poszczególne kościoły i kamienice są tylko jego wypełnieniem.

Ostrów Tumski, czyli miasto starsze od miasta

Najstarsza część Wrocławia leży przy ujściu Oławy do Odry i przez wieki była prawdziwą wyspą. Wykopaliska wskazują, że najwcześniej zasiedlono pas między dzisiejszymi kościołami św. Marcina i św. Krzyża; na przełomie X i XI wieku mieszkało tu około półtora tysiąca osób. Piastowski gród był drewniano-ziemny, a pierwszą budowlą z trwałego materiału została kaplica św. Marcina z początku XI wieku.

Wschodnia część wyspy należała do biskupa. Obecna katedra św. Jana Chrzciciela jest czwartym kościołem na tym miejscu: budowę gotyckiego, ceglanego chóru zaczęto w 1244 roku, korpus i podstawy zachodnich wież ukończono do 1341 roku. Potem przyszły pożary w 1540 i 1759 roku, a w latach 1873–1875 Karl Lüdecke przebudował wnętrze i część zachodnią w duchu neogotyku. W 1945 roku uszkodzeniu uległo około siedemdziesięciu procent budowli; dachy i sklepienia odtworzono do 1951 roku, a stożkowe hełmy wież wróciły dopiero w 1991 roku. Wieże mierzą 98 metrów. W katedrze stoją największe organy w Polsce, zbudowane w 1913 roku przez firmę Walckera — pierwotnie dla Hali Stulecia.

Obok warto wejść do kolegiaty Świętego Krzyża, która wojnę przetrwała w stosunkowo dobrym stanie, a w latach 1503–1538 miała wśród swoich scholastyków Mikołaja Kopernika. Po 1807 roku, przy likwidacji fortyfikacji, zasypano odnogę Odry oddzielającą Ostrów od Szczytnik i Ołbina — od tego czasu jest to wyspa tylko z nazwy, a po dawnym korycie został staw w Ogrodzie Botanicznym. Most Tumski, dziś żelazny, stoi w miejscu średniowiecznej drewnianej przeprawy; wchodząc na nią, mężczyźni zdejmowali niegdyś nakrycie głowy, bo zaczynał się tam obszar kościelny.

Rynek: plan z XIII wieku i odbudowa z lat pięćdziesiątych

Lewobrzeżne miasto rodziło się w kilku podejściach. Pierwsza lokacja za Henryka Brodatego przypada zapewne na czas po 1212 roku, potem powstały dwie osady o regularnym planie — Civitas Wratislaviensis z 1226 roku i Novum Forum około 1230 roku, to drugie wokół dzisiejszego rynku. Najazd mongolski w 1241 roku zniszczył obie, a odbudowane miasto scalono i w 1261 roku poszerzono do nowej fosy. Osobne Nowe Miasto założono w 1263 roku i włączono do Wrocławia w 1327 roku.

Rynek ma dziś około 205 na 170 metrów, czyli 3,64 hektara, i należy do największych placów średniowiecznych w tej części Europy. Pierwotnie wytyczono wokół niego trzydzieści sześć parcel; do XIX wieku uformowało się ich mniej więcej sześćdziesiąt. Środek zajmuje blok śródrynkowy ze Starym i Nowym Ratuszem, a w jego wnętrzu kryje się dawny tret z Sukiennicami. Do rynku dochodzi dziesięć ulic, a przekątniowo, przy narożniku południowo-zachodnim, przylega do niego plac Solny — oba place tworzą jeden układ. Przy ratuszu stoi dziesięciometrowy piaskowcowy pręgierz z 1492 roku: uszkodzony w 1945 roku i rozebrany dwa lata później, został odtworzony z rysunków i fotografii, a odsłonięto go 30 grudnia 1985 roku.

O tym, jak wygląda dzisiejsza pierzeja, zdecydował rok 1945. Zniszczeniu uległo wtedy ponad sześćdziesiąt procent zabudowy przyrynkowej — ocalało siedemnaście budynków. Decyzję o odbudowie podjęto w 1953 roku: dwadzieścia cztery kamienice odtworzono w formie historycznej, jedenaście odbudowano lub przebudowano, trzynaście wyremontowano. Większość nie dostała z powrotem dawnego wystroju elewacji, więc rynek bywa mieszanką dokładnej rekonstrukcji i powojennego uproszczenia. Ostatnia kamienica, „Pod Złotym Psem”, stanęła dopiero w latach 1992–1994, a w zachodniej części placu w 2001 roku ustawiono granitową fontannę Alojzego Gryta.

Jak dotrzeć

• Pociągiem — dworzec Wrocław Główny leży kilkanaście minut spacerem od rynku ulicą Świdnicką; to najprostszy sposób dojazdu z innych miast.
• Tramwajem — przystanki Rynek, Świdnicka, Zamkowa i Galeria Dominikańska otaczają stare miasto; na Ostrów Tumski najbliżej z przystanków przy moście Pokoju i placu Bema.
• Samochodem — wjazd na sam rynek jest możliwy wyłącznie dla pojazdów uprawnionych, a całe śródmieście to strefa płatnego parkowania; wygodniej zostawić auto poza centrum.
• Pieszo i rowerem — bulwary nad Odrą łączą rynek z wyspami; przejście od ratusza przez Wyspę Piasek na Ostrów Tumski zajmuje kwadrans.

Jak ułożyć ten spacer

Najwięcej sensu ma jedna pętla zamiast kilku osobnych wypadów: rynek z ratuszem, potem plac Solny, dalej na północ w stronę kościoła św. Elżbiety i Starych Jatek, następnie gmach uniwersytetu, most Piaskowy, Wyspa Piasek i wreszcie Ostrów Tumski. Wracać warto bulwarem po drugiej stronie Odry — stamtąd widać całą linię wysp naraz.

Na obejrzenie obszaru objętego wpisem trzeba liczyć co najmniej pełny dzień, a przy wejściach do wnętrz spokojnie dwa. Kościoły mają własne, zmienne godziny udostępniania i w czasie nabożeństw zwiedzania się nie prowadzi, więc lepiej nie planować ich sztywno jeden po drugim.

Bruk w starej części miasta jest nierówny, a mosty i nabrzeża bywają śliskie po deszczu — wygodne buty są tu ważniejsze niż gdziekolwiek indziej we Wrocławiu.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Wrocław, województwo dolnośląskie; Stare Miasto, dawne Nowe Miasto i wyspy odrzańskie

Pomnik Historii

od 8 września 1994 roku, w pierwszej grupie wpisów

Rynek

około 205 na 170 metrów, 3,64 ha

Lokacja miasta

osady z lat 1226 i około 1230, scalenie i nowa fosa w 1261 roku

Wieże katedry

98 metrów

Odbudowa rynku

decyzja z 1953 roku; ostatnia kamienica powstała w latach 1992–1994

Czas zwiedzania

co najmniej cały dzień, z wnętrzami dwa

Aktualne godziny i bilety

oficjalny portal turystyczny Wrocławia

Kiedy najlepiej