Historyczne centrum Poznania — od grodu Mieszka I do Starego Rynku

Wyspa, na której zaczynała się Polska

Ostrów Tumski to jedyna ocalała z dawnych wyspa na Warcie w granicach miasta: z zachodu opływa ją główne ramię rzeki, ze wschodu wąska Cybina. W X wieku stał tu gród Piastów, a w jego zachodniej części, na obszarze około osiemdziesięciu na sto metrów, książęcą siedzibę tworzyło dwukondygnacyjne kamienne palatium połączone z kaplicą — wiąże się ją z Dobrawą, żoną Mieszka I.

Resztki tego zespołu odkryto pod dzisiejszym kościołem Najświętszej Marii Panny w trakcie badań, które od 1999 roku prowadziła Hanna Kóčka-Krenz. W 2020 roku archeolodzy natrafili na wał obronny z czasów Mieszka I o szerokości przekraczającej czterdzieści metrów. Fragmenty umocnień można zobaczyć w rezerwacie archeologicznym Genius loci, urządzonym w miejscu, gdzie wyspę obwarowano pod koniec X wieku.

Katedra, Złota Kaplica i Akademia Lubrańskiego

Archikatedra św. Piotra i św. Pawła należy do najstarszych kościołów w Polsce i była wielokrotnie przebudowywana. Do 1945 roku miała szatę barokową z klasycystyczną fasadą; podczas walk w lutym tego roku spłonęła, a odbudowano ją w formach gotyckich. W kryptach zachowały się relikty przedromańskie i romańskie, a nawę obiega dwanaście kaplic. Najsłynniejsza z nich, Złota Kaplica, powstała z fundacji Edwarda Raczyńskiego w latach trzydziestych XIX wieku. Pochowano tu króla Przemysła II; tradycja wiąże z katedrą także groby Mieszka I i Bolesława Chrobrego, co historycy uznają za sporne.

Obok stoi gotycki kościół Najświętszej Marii Panny z XV wieku, uchodzący za najlepiej zachowaną budowlę gotycką w Poznaniu — zbudowano go dokładnie tam, gdzie wcześniej stało palatium. Trzecim ważnym gmachem wyspy jest Akademia Lubrańskiego, pierwsza poznańska uczelnia, założona w 1518 roku przez biskupa Jana Lubrańskiego; budynek wznoszono do 1530 roku, szkołę zamknięto w 1780, a od 2007 roku mieści się w nim Muzeum Archidiecezjalne. Historię wyspy opowiada też Brama Poznania — centrum interpretacji dziedzictwa otwarte 30 kwietnia 2014 roku na Śródce, połączone z Ostrowem kładką nad Cybiną.

Stary Rynek: 141 metrów boku

Lewobrzeżne miasto wytyczono około 1253 roku, gdy siedzibę książęcą przeniesiono na drugi brzeg Warty. Rynek dostał wtedy bok długości 141 metrów, a jego środek zajął blok śródrynkowy o wymiarach 74 na 76 metrów, zaplanowany na mocy przywileju Przemysła II z 1280 roku. Powierzchnią Stary Rynek ustępuje w Polsce tylko rynkom Krakowa i Wrocławia. Cztery narożniki zajmowały targi nazywane od towaru — solny, śledziowy — a od 1386 roku kupcy mogli stawiać tu murowane kramy i sukiennice.

Zimą 1945 roku walki zniszczyły około sześćdziesięciu procent zabudowy wokół rynku; ze stu adresów ocalało mniej więcej dwadzieścia. Odbudowa szła etapami: w 1948 roku zaczęto od wieży ratusza, do 1956 odtworzono wszystkie kamienice obrzeżne, w 1958 wagę miejską, w 1960 domki budnicze, w 1962 postawiono pawilony na miejscu arsenału i sukiennic, a w 1965 ułożono ostateczny bruk. Z czterech studni tylko Prozerpina jest dawna — jej misę wykonano w 1766 roku według projektu Augustyna Shöpsa; Apollo wrócił na rynek w 2002, Neptun w 2003, Mars w 2005 roku.

Ratusz i koziołki

Ratusz pojawia się w dokumentach w 1313 roku jako Domus consulum, a jego budowę ukończono około 1300 roku; z tego czasu zostały piwnice. W 1550 roku rada miejska zamówiła przebudowę u Giovanniego Battisty di Quadro z Lugano i prace trwały do 1560 roku: budynek dostał dodatkową kondygnację, attykę i trzykondygnacyjną loggię od strony Warty. Rok po rozpoczęciu robót, w 1551 roku, zamontowano nowy zegar z dwoma mechanicznymi koziołkami.

W Wielkiej Sieni przetrwało pierwotne sklepienie żaglaste z lunetami, wsparte na dwóch filarach, a anioł z tablicą i datą 1555 upamiętnia koniec prac. Wieżę zniszczył piorun w 1675 roku; odbudowana w 1690 sięgała dziewięćdziesięciu metrów, a klasycystyczny hełm zaprojektował w latach 1781–1784 Bonawentura Solari. W 1945 roku wieża zawaliła się do gotyckiej podstawy, a wnętrza zniszczyła bomba fosforowa. Odbudowę prowadzono w latach 1945–1954, a kolejne prace w latach 1992–2002 przybliżyły budynek do projektu di Quadra. Od 22 lipca 1954 roku działa tu Muzeum Historii Miasta Poznania, oddział Muzeum Narodowego. Koziołki trykają się codziennie w południe — zgodnie z legendą trafiły do zegara po tym, jak uciekły kucharzowi, który przypalił pieczyste przed ucztą.

Fara i Góra Przemysła

Kilkaset metrów od rynku stoi fara poznańska — bazylika Matki Bożej Nieustającej Pomocy, św. Marii Magdaleny i św. Stanisława Biskupa, dawny kościół jezuitów, których biskup Adam Konarski sprowadził do miasta w 1570 roku. Budowę prowadzono w latach 1651–1701, z przerwą na potop szwedzki; projekt przypisuje się jezuicie Bartłomiejowi Natanielowi Wąsowskiemu, a elewację i nawę kończył Jan Catenazzi. Nawa ma blisko dwadzieścia siedem metrów wysokości, stiuki wykonał około 1700 roku Jan Bianco, a szesnaście kolumn ze sztucznego czerwonego marmuru pełni funkcję wyłącznie dekoracyjną. Ołtarz główny zaprojektował w latach 1727–1732 Pompeo Ferrari. Organy zbudował Friedrich Ladegast; zagrały po raz pierwszy 26 lipca 1876 roku. Od 29 czerwca 2010 roku kościół jest bazyliką mniejszą.

Zachodni skraj Starego Miasta zamyka Góra Przemysła z zamkiem, którego budowę zaczął około 1249 roku Przemysł I. W 1783 roku na miejscu renesansowego gmachu Kazimierz Raczyński postawił budynek barokowy, a w latach 2010–2013 dobudowano wieżę na reliktach trzynastowiecznej i odtworzono bryłę dawnego zamku. Dziś mieści się tu Muzeum Sztuk Użytkowych, a z czterdziestotrzymetrowej wieży widać cały układ starego miasta — najlepsze miejsce, by zrozumieć, jak rynek, fara i katedra leżą względem siebie.

Jak dotrzeć

• Koleją — dworzec Poznań Główny leży około dwóch kilometrów od Starego Rynku; dalej tramwajem albo pieszo przez centrum
• Tramwajem — linie zatrzymują się przy obu krańcach starego miasta; na Ostrów Tumski dojeżdża się od strony Śródki
• Samochodem — w centrum obowiązuje płatna strefa postoju, więc wygodniej zostawić auto na parkingu i wejść na rynek pieszo
• Pieszo — oznakowany Trakt Królewsko-Cesarski prowadzi od Ostrowa Tumskiego przez rynek aż do Zamku Cesarskiego
• Rowerem — drogi nad Wartą łączą wyspę ze Starym Miastem i z Jeziorem Maltańskim

Dobre rady

Poznań najlepiej zwiedzać w kolejności chronologicznej: zacząć od Bramy Poznania i Ostrowa Tumskiego, a dopiero potem przejść na lewy brzeg. Wtedy rynek przestaje być tylko ładnym placem, a staje się tym, czym był — nowym miastem, które w XIII wieku odebrało wyspie rolę centrum.

Pod ratusz warto przyjść przed południem, bo koziołki pokazują się raz na dobę i tłumek zbiera się kilka minut wcześniej. Muzea w rynku są niewielkie i mieszczą się w kilku osobnych gmachach — ratuszu, odwachu, wadze i pawilonach — więc dobrze sprawdzić wcześniej, które są otwarte danego dnia.

Cały zespół — wyspę i lewobrzeżne Stare Miasto — uznano za pomnik historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 28 listopada 2008 roku. Sam Ostrów Tumski ze Śródką jest w rejestrze zabytków od 1982 roku. Na spokojne obejście obu części trzeba liczyć pełny dzień, a z wejściami do muzeów — dwa.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Poznań, województwo wielkopolskie — Ostrów Tumski nad Wartą i Cybiną oraz lewobrzeżne Stare Miasto ze Starym Rynkiem

Pomnik historii

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 28 listopada 2008 roku, „Poznań — historyczny zespół miasta”

Początki

gród Piastów na Ostrowie Tumskim z X wieku; lewobrzeżna lokacja około 1253 roku

Stary Rynek

bok 141 m, blok śródrynkowy 74 na 76 m — trzeci pod względem powierzchni rynek w Polsce

Ratusz

gotycki, przebudowany w latach 1550–1560 przez Giovanniego Battistę di Quadro; zegar z koziołkami od 1551 roku

Muzea w zespole

Muzeum Historii Miasta Poznania w ratuszu, Muzeum Powstania Wielkopolskiego w odwachu, Muzeum Archidiecezjalne w Akademii Lubrańskiego, Muzeum Sztuk Użytkowych na Górze Przemysła

Koziołki

trykają się codziennie w południe, po hejnale z wieży ratusza

Czas zwiedzania

dzień na obie części zespołu, dwa dni razem z muzeami

Aktualne godziny i bilety

oddziały w ratuszu i na Górze Przemysła prowadzi Muzeum Narodowe w Poznaniu

Kiedy najlepiej