Kościół św. Małgorzaty w Bytomiu — czwarta świątynia na wzgórzu dawnego grodu

Wzgórze starsze niż miasto

Wzniesienie w dzielnicy Zamłynie nie wygląda dziś okazale: z jednej strony obchodzi je Bytomka, z pozostałych rozciągają się wilgotne łąki, dawniej bagna. Właśnie ta kombinacja — kilka metrów wyżej i woda wokół — zrobiła z niego w XI wieku naturalne miejsce na gród.

Gród Bytom założono prawdopodobnie w połowie XI wieku, w czasie polsko-czeskich zmagań o Śląsk; miał zamykać Czechom drogę w stronę Krakowa. Najwcześniejsze wzmianki o nim pochodzą z lat dwudziestych XII wieku i z 1136 roku. Największe znaczenie miał na przełomie XII i XIII wieku jako siedziba okręgu, a potem kasztelanii — do czasu, gdy obok lokowano miasto i środek ciężkości przesunął się z wzgórza na rynek.

Pozostałości samych obwarowań wciąż nie zostały odnalezione, ale archeolodzy z Uniwersytetu Śląskiego natrafili tu na ceramikę z XII wieku, która wiąże gród z tym konkretnym wzniesieniem. Badacze łączą jego funkcję z osłoną terenów, na których wydobywano rudy srebra i ołowiu — to ten sam surowiec, który kilka wieków później zrobił z Bytomia i Tarnowskich Gór ośrodki górnicze.

Czwarty kościół na tym samym miejscu

Kamienną świątynię romańską ufundował na wzgórzu około 1170 roku książę Bolesław Kędzierzawy. Jak wyglądała, wiadomo z nietypowego źródła: jej bryłę przedstawia tympanon Jaksy, pochodzący z nieistniejącego kościoła na wrocławskim Ołbinie. Po zdobyciu Bytomia przez husytów w 1430 roku i kościół, i gród najprawdopodobniej przestały istnieć.

Potem na wzgórzu stawiano kolejno dwa kościoły drewniane — w 1598 roku źródła wymieniają już tylko taki. Siedemnastowieczną świątynię przebudowano w 1681 roku i do drugiej połowy XIX wieku służyła jako kościół cmentarny. Rozebrano ją w 1880 roku, na polecenie proboszcza Norberta Bonczyka, bo groziła zawaleniem.

Czwarty kościół, ten dzisiejszy, ukończono rok później. Jest murowany z cegły, neogotycki, jednonawowy, z pojedynczą wieżą wtopioną w bryłę; zaprojektował go Jan Kowolik. Konsekracja odbyła się 7 czerwca 1881 roku. Parafię św. Małgorzaty, w 1660 roku połączoną z parafią Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, uznaje się za najstarszą w Bytomiu — pierwszy kościół parafialny miasta stał bowiem nie w mieście, a właśnie tu.

Dzwon z Opawy i inne szczegóły

Na wieży wisi jeden dzwon, pod wezwaniem świętego Jana Nepomucena, o wadze około sześćdziesięciu kilogramów. Odlał go w 1734 roku Franciszek Stanke w Opawie — jest zatem o blisko sto pięćdziesiąt lat starszy niż budynek, do którego go wstawiono. Organy mają dziewięć głosów.

Prace archeologiczne prowadzone wokół i wewnątrz kościoła przynoszą odkrycia do dziś: w 2018 roku w kruchcie znaleziono szczątki osoby pochowanej pod posadzką. Kościół wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego w 2015 roku; samo stanowisko archeologiczne grodu „Na Małgorzatce” ma własny, znacznie starszy wpis.

Wokół kościoła

• Cmentarz parafialny — używany od drugiej połowy XIV wieku, otacza kościół ze wszystkich stron
• Dom Misyjny św. Małgorzaty — siedziba werbistów, obecnych na wzgórzu od 1940 roku; zgromadzenie prowadzi parafię
• Stanowisko grodu — teren chroniony osobnym wpisem do rejestru zabytków, bez widocznych na powierzchni reliktów
• Zielone zbocza i łąki nad Bytomką — pozostałość mokradeł, które broniły grodu lepiej niż wały
• Widok na Szombierki — z wzgórza dobrze widać wieże kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa, górnośląski modernizm w skali katedry

Jak dotrzeć

• Komunikacją — autobusy z centrum Bytomia w stronę Szombierek i Miechowic; od przystanków przy ulicy Małgorzatki kilka minut pod górę
• Koleją — stacja Bytom, dalej autobusem albo spacerem przez Zamłynie
• Samochodem — dojazd od strony Szombierek, parkowanie przy kościele
• Pieszo — z rynku w Bytomiu około czterdziestu minut; trasa prowadzi wzdłuż doliny Bytomki

Dobre rady

To miejsce, w którym warto odwrócić kolejność zwiedzania Bytomia: najpierw wzgórze, potem rynek. Dopiero wtedy widać, że miasto nie wyrosło wokół swojego kościoła, ale odeszło od niego o dwa kilometry i zostawiło świątynię na dawnym grodzisku, w towarzystwie cmentarza.

Wnętrze jest czynne przede wszystkim przy nabożeństwach — o dostępność poza nimi najlepiej pytać w parafii. Z zewnątrz i z cmentarza można obejść kościół w każdej chwili, a to właśnie położenie, nie detal architektoniczny, jest tu najciekawsze.

Bytom nadaje się na dzień z wyraźnym rytmem: wzgórze św. Małgorzaty, modernistyczny kościół w Szombierkach, Muzeum Górnośląskie i secesyjne kamienice w centrum. Niedaleko stąd również do tarnogórskich podziemi wpisanych na listę UNESCO.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Bytom, Zamłynie — wzgórze św. Małgorzaty przy ulicy Małgorzatki, nad Bytomką

Powstanie

ukończony w 1881 roku, konsekrowany 7 czerwca 1881; projekt Jana Kowolika

Styl

neogotyk, budynek murowany z cegły, jednonawowy, z jedną wieżą

Poprzednicy

kościół romański z około 1170 roku i dwie świątynie drewniane; obecna jest czwarta

Ochrona

rejestr zabytków województwa śląskiego od 2015 roku; stanowisko grodu wpisane osobno

Opiekun

parafia św. Małgorzaty prowadzona przez werbistów, diecezja gliwicka

Czas zwiedzania

pół godziny na kościół i cmentarz, więcej jeśli schodzisz w dolinę Bytomki

Aktualne godziny i bilety

wstęp na wzgórze jest wolny; o nabożeństwach i udostępnianiu wnętrza informuje parafia św. Małgorzaty oraz serwis diecezji gliwickiej

Kiedy najlepiej