Stare Miasto w Chełmnie — gotyckie miasto, które nie zmieniło planu

Plan wytyczony raz, trzymany siedem wieków

Chełmno dostało prawa miejskie 28 grudnia 1233 roku, w jednym dokumencie z Toruniem. Przywilej odnowiono po pożarze 1 października 1251 roku, a po 1244 roku miasto przeniesiono ze Starogrodu na dzisiejsze miejsce — wysoką skarpę, z której widać dolinę Wisły. To wtedy wytyczono siatkę ulic i prostokątny rynek, i ten rysunek obowiązuje do dziś.

Spisane tu prawo okazało się ważniejsze od samego miasta. Prawo chełmińskie stało się wzorem dla 225 miast oraz 1364 wsi i osad w Prusach, na Pomorzu i Mazowszu — przez kilka stuleci regulowało, jak wygląda rynek, kto sądzi mieszczan i ile wynosi łokieć. Chełmno nigdy nie wyrosło na metropolię i właśnie dlatego nikt nie przebudował mu środka.

Sześć kościołów w jednym pierścieniu murów

• Fara Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny — budowana w dwóch fazach około 1280–1320, największa świątynia miasta
• Kościół pofranciszkański św. Jakuba i św. Mikołaja — od schyłku XIII wieku do pierwszej ćwierci XIV wieku
• Kościół podominikański św. Piotra i św. Pawła — gotycki, przebudowany w XIV wieku, zbarokizowany w XVIII wieku
• Kościół św. Ducha — z lat 1280–1290, przy dawnym szpitalu
• Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty — przy klasztorze sióstr miłosierdzia
• Kaplica św. Marcina — najmniejsza z zachowanych świątyń starego miasta

Ratusz i wzorcowa miara

Ratusz zaczynał pod koniec XIII wieku jako niewielki, dwukondygnacyjny gmach gotycki z wagą miejską i izbą rady. Obecny kształt dała mu rozbudowa z lat 1567–1572, a wieżę dostawiono w latach 1584–1596; barokowy hełm założono w 1721 roku, a ostatnie większe prace prowadzono w latach 1884–1887 według projektu T. W. Hermanna. Z bogato zdobioną attyką i czterema portalami uchodzi za jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce.

Na zachodniej ścianie wisi pręt chełmiński — wzorcowa miara długości o długości 432,5 cm, obowiązująca niegdyś w całym państwie zakonnym. Takich wzorców w Europie zachowało się niewiele; ten był punktem odniesienia dla kupców, cieśli i mierniczych. Od 1983 roku w ratuszu mieści się Muzeum Ziemi Chełmińskiej, a sam budynek wpisano do rejestru zabytków już 27 sierpnia 1929 roku.

Mury, bramy i baszty

Pierścień obwarowań ma około 2,3 km i zamyka się niemal w całości — to jeden z najdłuższych zachowanych obwodów murów miejskich w Polsce. Zachowały się dwie bramy: Grudziądzka ze schyłku XIII wieku, do której w XVII wieku dostawiono kaplicę, i Merseburska z drugiej połowy XIII wieku.

Z baszt najstarsza jest prawdopodobnie wieża Mestwina z drugiej połowy XIII wieku; obok stoją Baszta Prochowa z przełomu XIII i XIV wieku, Dominikańska z początku XIV wieku i Panieńska z XIV wieku. Mury obchodzi się spacerem, bo od strony skarpy biegną wzdłuż nich dawne promenady — Nowe Planty, założone w miejscu przedpola obwarowań.

Relikwie, od których wzięło się miasto zakochanych

W farze przechowywane są relikwie świętego Walentego. Według miejscowej tradycji trafiły do Chełmna jeszcze w średniowieczu, a ich obecność potwierdzono dopiero w XVII wieku, gdy relikwiarz ufundowała Jadwiga Działyńska. Po długiej przerwie wystawiono je publicznie 14 lutego 2002 roku i od tego dnia nabożeństwa splotły się z walentynkami.

Miasto zbudowało na tym własną tożsamość: w lutym odbywa się jarmark i parada, a wieczorem na rynku układa się ogromne serce ze świec. Na Nowych Plantach stanęła ławeczka zakochanych. To jeden z niewielu przypadków, gdy świecka moda spotkała się ze średniowiecznym kultem i obie strony na tym skorzystały.

Jak dotrzeć

• Samochodem — przez miasto biegnie droga krajowa nr 91, a węzeł autostrady A1 w Lisewie jest w odległości około dwudziestu kilometrów
• Autobusem — z dworca odjeżdżają kursy w stronę Torunia, Gdańska, Łodzi i Warszawy
• Koleją — bezpośredniego połączenia nie ma; najbliższa stacja to Terespol Pomorski, oddalony o około dziesięć kilometrów, bo linię do Unisławia zamknięto w 1969, a do Kornatowa w 1991 roku
• Pieszo — stare miasto leży na skarpie około półtora kilometra od Wisły; od strony rzeki podejście jest strome, ale widokowe

Dobre rady

Chełmno zwiedza się nogami i bez pośpiechu — całe stare miasto mieści się w pierścieniu murów, a odległości liczy się w minutach. Dobrze zacząć od rynku i wieży ratusza, z której widać układ ulic i to, jak równo wymierzono kwartały; potem wystarczy iść od kościoła do kościoła, zaglądając w boczne uliczki, gdzie zachowały się fragmenty kamiennych piwnic i gotyckich szczytów.

Kościoły są czynne jako świątynie, więc godziny udostępniania zależą od nabożeństw; część wnętrz otwiera się tylko przy okazji mszy albo po umówieniu w parafii. Mury najlepiej obejść wczesnym rankiem albo przed zachodem słońca, gdy światło pada na ceglane wątki od zachodu.

Układ urbanistyczny Starego Miasta uznano za pomnik historii w 2005 roku — rozporządzenie podpisano 13 kwietnia, a na listę wpisano je 20 kwietnia. Warto połączyć wizytę z Toruniem, oddalonym o niespełna pięćdziesiąt kilometrów: oba miasta dostały przywilej lokacyjny tym samym dokumentem, a rozwinęły się zupełnie inaczej.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Chełmno, powiat chełmiński, województwo kujawsko-pomorskie — na skarpie około 1,5 km od Wisły

Lokacja miasta

28 grudnia 1233 roku, przywilej odnowiony 1 października 1251 roku

Co obejmuje pomnik historii

średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta z zabudową, kościołami i pierścieniem obwarowań

Mury obronne

około 2,3 km, dwie bramy i cztery zachowane baszty

Ratusz

renesansowy, rozbudowa 1567–1572, wieża 1584–1596; pręt chełmiński o długości 432,5 cm na elewacji

Kościoły gotyckie

sześć zachowanych w obrębie starego miasta

Status ochrony

rejestr zabytków (ratusz od 27 sierpnia 1929 roku); pomnik historii od 2005 roku

Czas zwiedzania

pół dnia na stare miasto, cały dzień razem z murami i Nowymi Plantami

Aktualne godziny i bilety

informacja turystyczna działa w ratuszu, a bieżące godziny podaje oficjalna strona miasta

Kiedy najlepiej