Stare Miasto w Gdańsku — dzielnica młynów, dzwonów i pomylonych nazw

Dwa miasta, które łatwo pomylić

Gdańsk nie rósł jako jedno miasto, lecz jako kilka osobnych, z własnymi prawami i radami. Turysta, który mówi „stare miasto”, zwykle ma w głowie Długi Targ, Żurawia i Mariacką — a to Główne Miasto. Gdańskie Stare Miasto to osobna jednostka, położona na północ od tamtej, za ulicą Podwale Staromiejskie.

Granice są dość wyraźne: od południa Podwale Staromiejskie i Główne Miasto, od południowego wschodu Motława, od zachodu Nowe Ogrody i Grodzisko, od północy Młode Miasto z terenami stoczniowymi. Przez środek płynie Kanał Raduni, czternastowieczny przekop łączący Radunię z Motławą, który wydziela tu małą wyspę.

W obrębie dzielnicy historycy wyróżniają jeszcze trzy dawne obszary o własnych nazwach: Osiek — osadę rybacką i rzemieślniczą, Zamczysko — miejsce po zamku krzyżackim, oraz okolice Bramy Oliwskiej. Chodząc dzisiejszymi ulicami, trudno to rozpoznać bez mapy, ale te nazwy wracają na tablicach i w nazwach przystanków.

Prawa miejskie, rzeź i degradacja

To najstarsza część Gdańska, która dostała prawa miejskie. Gród istniał tu już w X wieku, lokacja grodu przypada na mniej więcej 1050 rok, a lokacja miasta na prawie lubeckim na 1223; prawa miejskie nadano ponownie przed 1263 rokiem.

W 1308 roku Zakon Krzyżacki zniszczył i spalił tę część miasta — to wydarzenie znane jako rzeź Gdańska. Stare Miasto straciło wtedy status miejski i przez niemal siedemdziesiąt lat podlegało bezpośrednio komturowi gdańskiemu. Ponowną lokację, już na prawie chełmińskim, przeprowadzono w 1377 roku.

Powrót do dawnej pozycji okazał się niemożliwy, bo w międzyczasie rolę głównego ośrodka przejęło Główne Miasto. W 1433 roku Stare Miasto otoczono palisadą i rowem, w 1454 przywilej podporządkował je Głównemu Miastu z zachowaniem części autonomii, a murowane fortyfikacje od zachodu i północy stawiano w latach 1476–1493 pod nadzorem i za pieniądze sąsiada. Od południa, czyli od strony Głównego Miasta, umocnień nie zbudowano wcale.

Liczby pokazują skalę zmian: w 1495 roku mieszkało tu niespełna cztery tysiące osób, w 1880 ponad trzydzieści jeden tysięcy, a w 1917 blisko trzydzieści osiem tysięcy — z dzielnicy rzemieślniczej zrobiła się gęsto zabudowana część wielkiego miasta portowego.

Wielki Młyn i Mały Młyn

Najbardziej charakterystyczny budynek dzielnicy stoi na wyspie między ramionami Kanału Raduni. Wielki Młyn postawili Krzyżacy około 1350 roku, a pierwsza wzmianka pochodzi z 1364. Uchodził za jeden z największych obiektów produkcyjnych średniowiecznej Europy i pracował jako młyn aż do drugiej wojny światowej.

W 1945 roku bryła została uszkodzona, odbudowano ją w latach 1962–1965, a później szukano dla niej funkcji. Od 2021 roku mieści się w niej Muzeum Bursztynu, przeniesione tu z gotyckiego Zespołu Przedbramia; nowa siedziba dała ekspozycji około tysiąca metrów kwadratowych.

Kilkadziesiąt metrów dalej, nad tym samym kanałem, stoi gotycki Mały Młyn z około 1400 roku — mniejszy, łatwo go przegapić, a razem z Wielkim Młynem pokazuje, na czym opierała się gospodarka tej części miasta: na sile spadającej wody doprowadzonej tu przekopem z Raduni.

Pięćdziesiąt dzwonów świętej Katarzyny

Kościół świętej Katarzyny to najstarszy kościół parafialny Starego Miasta — powstał w latach 1227–1239 z fundacji książąt Pomorza Gdańskiego, a rozbudowano go po 1379 roku. Od 1555 do 1945 należał do protestantów, co na gdańskich świątyniach widać do dziś w ascezie wnętrz.

Wieża ma 76 metrów; barokowy hełm zaprojektował w 1634 roku Jacob van den Block, a po wojnie odtworzono go w latach 1974–1979. Kościół miał pod górkę: wieża spłonęła od pioruna 3 lipca 1905, w 1945 pożar zniszczył ołtarz główny z 1613 roku, dachy i część sklepień, a 22 maja 2006 roku kolejny wielki pożar zawalił dach — wieżę wtedy uratowano, a zabytki wyniesiono ze środka.

Na wieży wisi carillon i to on jest tutejszą osobliwością. Pierwszy zawieszono w 1575 roku, obecny — z pięćdziesięciu dzwonów o łącznej wadze przekraczającej siedemnaście ton — zainstalowano w 1989, rozbudowano w 1998, a pięćdziesiąty dzwon o imieniu Katarzyna doszedł w 2013 roku. W wieży działa też Muzeum Zegarów Wieżowych, oddział Muzeum Gdańska, a od 2011 roku na elewacji pracuje zegar pulsarowy, jedyne takie urządzenie na świecie.

We wnętrzu warto odnaleźć płytę nagrobną Jana Heweliusza z 1659 roku. Astronom mieszkał i prowadził obserwacje w tej właśnie dzielnicy, a jego imię nosi dziś także filar w kościele. Obok, przez niewielki plac, stoi bazylika świętej Brygidy, do której parafii należy kościół świętej Katarzyny.

Ratusz, który przeszedł wojnę

Ratusz Staromiejski przy ulicy Korzennej wzniesiono w latach 1587–1595 według projektu Antoniego van Obbergena, architekta pochodzącego z Niderlandów. To manieryzm niderlandzki w najczystszej postaci: cegła, kamienne obramienia i wieżyczka, którą przewodniki porównują z zamkiem w Elsynorze.

Najważniejsze jest jednak to, czego nie widać: budynek należy do niewielu gdańskich zabytków, które przeszły 1945 rok bez katastrofalnych zniszczeń, więc zachował oryginalne wnętrza — stropy i malarstwo, których w Głównym Mieście trzeba było rekonstruować. Dziś gospodarzem jest Nadbałtyckie Centrum Kultury, więc do środka wchodzi się przy okazji koncertów, wystaw i spotkań.

Kilka kroków dalej, przy Elżbietańskiej, stoi Dom Opatów Pelplińskich — kamienica w tym samym manierystycznym duchu, dawna miejska siedziba cystersów z Pelplina. Na pobliskim Targu Drzewnym stoi konny pomnik króla Jana III Sobieskiego.

Co z tą dzielnicą zrobiła wojna

Oblężenie Gdańska w 1945 roku zniszczyło Stare Miasto bardzo poważnie. Odbudowa potraktowała je jednak inaczej niż Główne Miasto: tam odtworzono historyczne elewacje, tutaj powstała zabudowa współczesna, a w latach osiemdziesiątych i później doszły sklepy, biura i galerie handlowe. Dlatego dzielnica jest dziś mozaiką — średniowieczny młyn, renesansowy ratusz i gotycki kościół stoją między budynkami z drugiej połowy XX wieku.

Dla zwiedzającego ma to swoje zalety. Tutejsze zabytki są prawdziwe, nie odtworzone, a między nimi jest zwykłe, pracujące miasto: urzędy, dworzec, przystanki tramwajowe. Po Długim Targu wraca się tu do innej skali i do mniejszego tłumu, a przecież odległość to kilkanaście minut spacerem.

Jak dotrzeć

• Koleją — dworzec Gdańsk Główny z początku XX wieku leży na zachodnim skraju dzielnicy, więc od peronu do Wielkiego Młyna idzie się kilka minut.
• Tramwajem — linie prowadzące Podwalem Staromiejskim i wokół dworca zostawiają w samym środku dzielnicy.
• Pieszo z Głównego Miasta — od Długiego Targu wystarczy przejść na północ za Podwale Staromiejskie; to kwadrans spacerem.
• Samochodem — to gęsto zabudowane śródmieście z ograniczeniami w ruchu, więc wygodniej zostawić auto na obrzeżach centrum i dojechać tramwajem.

Dobre rady

Na obejście najważniejszych punktów wystarczą dwie godziny, a z Muzeum Bursztynu i wieżą świętej Katarzyny zrobi się z tego pół dnia. Dobrze zaplanować wejście na wieżę w pogodny dzień: widok obejmuje Główne Miasto, Motławę i tereny stoczni.

Warto zapytać o godziny gry carillonu — koncerty z wieży słyszy się z placu przed kościołem i nie trzeba na nie kupować wejścia. A jeśli ktoś lubi szukać śladów konkretnych ludzi, to właśnie ta dzielnica, nie Główne Miasto, jest Gdańskiem Heweliusza.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Śródmieście Gdańska, województwo pomorskie — na północ od Głównego Miasta, za Podwalem Staromiejskim

Granice

Motława od południowego wschodu, Nowe Ogrody i Grodzisko od zachodu, Młode Miasto i tereny stoczniowe od północy

Najstarsze dzieje

gród od X wieku, lokacja miejska 1223 i ponownie przed 1263 rokiem, zniszczenie przez Zakon Krzyżacki w 1308, nowa lokacja w 1377

Co zobaczyć

Wielki Młyn z Muzeum Bursztynu, Mały Młyn, kościół świętej Katarzyny z carillonem, bazylika świętej Brygidy, Ratusz Staromiejski, Dom Opatów Pelplińskich

Status ochrony

dzielnica wchodzi w skład pomnika historii „Gdańsk — miasto w zasięgu obwarowań XVII wieku”, uznanego zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 8 września 1994 roku

Czas zwiedzania

dwie godziny na spacer, pół dnia z muzeami i wieżą

Aktualne godziny i bilety

strona Muzeum Gdańska podaje bieżące informacje o Muzeum Bursztynu w Wielkim Młynie i o wieży kościoła świętej Katarzyny

Kiedy najlepiej